Politiserend sociaal werk met gezinnen zonder wettig verblijf

Uit ons lopend onderzoek naar trajecten van gezinnen zonder wettig verblijf (Debruyne et al., 2024; 2024; 2024) en het lopend ATLAS-onderzoek naar toegang tot huisvesting en sociale infrastructuur voor mensen met een precair verblijfsstatuut in Brussel (Groeninck et al., 2024) blijkt een grote nood aan het in kaart brengen en faciliteren van politieke interventies voor deze doelgroep. Ten eerste blijkt uit ons lopend onderzoek een diversiteit aan trajecten van mensen zonder wettig verblijf op basis van het verblijfsstatuut en dito verblijfstraject. Een traject naar een duurzame oplossing voor Unieburgers zonder wettig verblijf verschilt van dat van derdelanders zonder wettig verblijf; waarbij er ook binnen de groep van derdelanders diverse subgroepen en trajecten te onderscheiden zijn. Ten tweede blijkt dat de sociale ondersteuning én de institutionele beleidsstructuren een belangrijke rol spelen in deze diverse trajecten en hoe ze beleefd worden. In de praktijk bestaan er sterke verschillen tussen sociaalwerkpraktijken van opvang en toekomstoriëntatie. Toekomstoriëntatie is meer dan een ‘one size fits all’-methodiek getimmerd op de gedeelde leest van mensen zonder wettig verblijf. De rijke praktijk toont het brede palet aan sociale interventies die verder gaan dan sociaaljuridische ondersteuning bij het verkrijgen van papieren, maar ook de pedagogische en politieke dimensies omvatten – en wat die betekenen voor gebruikers en sociaal werkers die de dienstverlening opzetten. Daarbij valt het op dat politiserende interventies een kleine minderheid vormen van de interventies die sociaal werkers dagelijks stellen in deze sociaalwerkpraktijken. 

Samengevat, brengen deze inzichten maatwerk aan de oppervlakte, gekoppeld aan de nood aan meer gelaagde én diverse politieke interventiestrategieën. Dit onderzoeksvoorstel over politiserend werken met gezinnen zonder wettig verblijf bouwt sterk voort op het lopende onderzoek dat de alledaagse leefwereld van gezinnen zonder wettig verblijf en ervaringen van sociaal werkers op de eerste lijn (micro en mesoniveau) in kaart brengt, en tilt deze inzichten op een hoger niveau door te focussen op het ondersteunen van politieke interventies met het oog op het teweegbrengen van verandering op meso- en macroniveau.

Sociaalwerkpraktijken voor en met mensen zonder wettig verblijf 

Sociaalwerkpraktijken voor en met mensen zonder wettig verblijf zijn niet nieuw. Ze kregen doorheen de tijd gestalte door het werk van veel vrijwilligerswerkingen, maar na heel wat lobbywerk van lokale besturen en sociaalwerkorganisaties werden ze door de Vivaldi-regering institutioneel erkend als “proeftuinen voor mensen zonder wettig verblijf”. De verstrekte middelen zijn echter beperkt en organisaties moeten werken in een kluwen van complexe migratiewetgeving op verschillende beleidsniveaus (zie onze opiniebijdrage in De Standaard: “Het nieuwe terugkeerbeleid: Kafka zonder papieren”, Debruyne, Van Dam, & Van Acker, 2024; Debruyne, 2002 in ‘Panopticon’). Het gros van de opvang- en oriëntatiepraktijken die vandaag belangrijk werk verrichten op het terrein doen dat nog altijd grotendeels met eigen middelen.  

Ze zoeken naar strategieën om te verduurzamen enerzijds en politieke slagkrachtig te zijn anderzijds. Dit onderzoek dat focust op politiserend werken met en voor mensen zonder wettig verblijf, komt er uitdrukkelijk op hun vraag. Het Arizona regeerakkoord vermeldt bovendien dat de proeftuinen voor mensen zonder wettig verblijf zullen worden geëvalueerd, samen met de recent opgezette ICAM-coaches van het nieuwe departement “Alternatieven voor Detentie” bij De Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ). Het voorliggende onderzoeksproject –inclusief de mapping en het actie-onderzoek (zie later in dit onderzoeksvoorstel)- kan bijdragen aan die geplande evaluaties.  

Politiserend werken  

Sinds de Sociaal Werkconferentie van 2018 staat politiserend werken centraal als een van de vijf krachtlijnen van sociaal werk. Er is sindsdien heel wat inkt gevloeid over het belang van de politieke opdracht van sociaal werk. Zowel in het sociaal werkveld als in academisch onderzoek over politiek handelen (Naert, Debruyne et al., 2023; Debruyne & Van Bouchaute, 2013, Grymonprez & Debruyne, 2018), wordt nagedacht over concepten en handelingsstrategieën. “Sociaal werk heeft een politieke opdracht”, klinkt het en daarvoor kan het diverse instrumenten inzetten: (1) discretionaire handelingsruimte, (2) beleidsgerichte praktijken (of ‘policy practices’) zoals beleidsbeïnvloeding en/of signaleren, maar ook (3) politiseren. Politisering is dan één handelingsstrategie die verwijst naar het publiek maken van maatschappelijke kwesties –en reële noden- die ‘onzichtbaar en onhoorbaar zijn’, om de bestaande situatie van onrechtvaardigheid te doorbreken. In dit voorstel maken we dus een onderscheid tussen politieke interventies als overkoepelende term en politisering als één van de mogelijke strategieën.  

De specifieke uitingsvorm van het ‘publiek gaan’ -naar het gelijknamige boek “Publiek gaan! De vele invullingen van politisering in het sociaal werk.” (De Corte, et al., 2022)- kan erg verschillend zijn: van een tentoonstelling of theaterstuk, over een manifestatie of bezetting van een publieke instelling tot een creatieve actie. Hoewel er in de literatuur en in het werkveld ontegensprekelijk belang wordt gehecht aan politiek en politiserend werken, blijkt uit gesprekken met collega’s docenten en sociaal werkers actief op het terrein dat politiserend werken vaak als een van de moeilijkste competenties wordt beschouwd (zie meerwaarde voor hogeschool en samenleving). Er is met andere woorden nood aan rijk geïllustreerd casusmateriaal, handvaten en vaardigheden om sociaal werkers te ondersteunen in hun politieke opdracht. 

Politiserend werken met gezinnen zonder wettig verblijf  

In voorliggend voorstel verstrekken we daarvoor expliciet vanuit de doelgroep van mensen zonder wettig verblijf. Deze groep leeft vaak sterk onder de radar; ver weg van het publieke. De precariteit waarin gezinnen zonder wettig verblijf zowel sociaal als in termen van ‘papieren’ leven – in academische termen spreken we over “niet-burgers” of “denizens” (Turner, 2016) - zorgen ervoor dat publiek gaan niet vanzelfsprekend is. Focussen op politiserend werken met deze doelgroep is innovatief en noodzakelijk want bestaande handelingsschema’s over politiek werken zijn sterk gebaseerd op premisses van formeel burgerschap voor toegang tot sociale rechten (ondanks het feit dat mensen onderbeschermd zijn in de praktijk) en (meestal) gericht naar de overheid in de rol van ‘verzorgingsstaat’ (Debruyne & Grymonprez, 2024). Migratie zet deze premisses onder druk omdat de trajecten naar volwaardig burgerschap voor mensen zonder wettig verblijf van onderuit fundamenteel verschillen van die van kwetsbare burgers die door omstandigheden gebruik moeten maken van de sociale vangnetten van de verzorgingsstaat.  

Het is belangrijk om aan te stippen dat politiserend werken met gezinnen zonder wettig verblijf, niet in een institutioneel vacuümplaats vindt. Integendeel, sociaalwerkpraktijken met en voor mensen zonder wettig verblijf, die focussen op opvang en toekomstoriëntatie, zijn vervlochten in een meerschalige beleidsrealiteit. Daarbij is ten eerste het lokale niveau belangrijk. Steden, en bij uitbreiding lokale besturen, kunnen een voortrekkersrol spelen bij het oprichten en verduurzamen van experimentele en sociaal-innovatieve praktijken voor mensen zonder wettig verblijf. Denk daarbij aan de vrouwenhuizen (‘4B-huizen’) van vzw EHVV in Gent dat na heel wat lobbywerk betoelaagd werd door Fedasil. Onder regie van Fedasil en begeleiding van ORBIT vzw zijn er intussen in Antwerpen, Brugge en Oostende soortgelijke opvang- en oriëntatieprojecten opgezet. Ook opvang- en oriëntatiepraktijken die niet worden georganiseerd in overheidsverband, zoals het opvang- en oriëntatieproject van Pigment vzw in Brussel, moeten zich verhouden tot het lokaal beleid.  

Ten tweede speelt ook de nationale/federale overheid een actieve rol. Het gaat zowel om de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ), het kabinet van de bevoegde minister van asiel en migratie, maar ook de federale ombudsman en de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RVV). Deze spelers bepalen sterk de institutionele grenzen en (spel)regels van het migratiebeleid. Voor mensen zonder wettig verblijf kan het gaan over gedwongen terugkeer via DVZ, maar evengoed ondersteuning bij toekomstoriëntatie.  

Ten slotte, die meerschalige realiteit en beleidsruimte omvat ook het transnationale niveau. Heel wat sociaalwerkpraktijken met mensen in precair verblijf hanteren transnationale politieke strategieën. Zo is er JRS Belgium die hun lokaal werk onder de noemer van ‘Plan Together’ inbrengen in de International Detention Coalition (IDC). Uit ons lopend onderzoek blijkt echter dat sociaal werkpraktijken sterk verschillen in de mate waarin ze politiek actief zijn op die verschillende niveaus. 

In dit project onderzoeken we hoe sociaalwerkpraktijken voor gezinnen zonder wettig verblijf handelen naar beleidsmakers en -niveaus (lokaal, regionaal, (trans)nationaal) om micropraktijken te verduurzamen en/of op te schalen. Dit doen we door (1) een mapping van politieke strategieën van sociaalwerkpraktijken en (2) actieonderzoek bij vier specifieke praktijktijken waarbij we exploreren hoe we efficiënte politieke strategieën kunnen ontwerpen enerzijds en ondersteunen anderzijds, om ten slotte (3) (beginnende) sociaal werkers en beleidsmakers te vormen over (succesvol) politiserend werken bij mensen zonder wettig verblijf en bij uitbreiding andere groepen met precair verblijf.

• EHVV vzw (Een Hart voor Vluchtelingen vzw) (Gent)
• Pigment vzw (Brussel)
• Orbit VZW & PICUM (Brussel)
• JRS Belgium (Brussel)